(Foto uit de Masterclass Vroeg Wakker)

Want een mooi slaapschema op papier is één ding. Maar de realiteit is vaak anders. Wanneer je kindje voor het eerst naar de opvang gaat, zie ik vaak dat slaap opeens verandert. De omgeving is anders, er zijn andere kindjes en de dutjes lopen misschien totaal anders dan thuis. Ik weet vanuit beide kanten hoe lastig dat kan zijn. Als pedagogisch professional weet ik wat er binnen een opvanggroep praktisch haalbaar is, maar als Slaapcoach zie ik ook hoeveel invloed slaap overdag kan hebben op de rest van de dag en nacht.

Soms betekent dat dat je als ouder best wat kritischer mag kijken naar wat er op de opvang gebeurt en het gesprek mag aangaan als je merkt dat iets structureel niet werkt voor jouw kindje.

Een moeder vroeg mij laatst om advies

Een moeder die ik eerder had begeleid, stuurde me laatst een berichtje. Thuis ging het inmiddels ontzettend goed met haar dochter. Ze viel zelfstandig in slaap, haar middagdut was verlengd naar ongeveer anderhalf tot soms zelfs twee uur en het laatste dutje van de dag was daardoor niet meer nodig. Op de opvang zagen ze alleen een totaal ander kindje. Daar lukte slapen in bed nauwelijks. Haar dochter raakte overstuur, werd uit bed gehaald en vervolgens in de kinderwagen in slaap gewiegd. De dutjes waren kort, slaapcycli werden niet goed aan elkaar gekoppeld en gedurende de dag liep de vermoeidheid steeds verder op. Die oververmoeidheid zag je uiteindelijk terug in haar gedrag volgens de leidsters van de opvang. Ze vroeg wat meer aandacht en was volgens de opvang gedurende de dag minder tevreden. De ouders werden zelfs uitgenodigd voor een gesprek omdat het slapen zoveel problemen opleverde. Dat kwam behoorlijk binnen bij de moeder omdat ze het gevoel had dat haar dochter “te veel” zou zijn of niet binnen de groep mee zou komen.

Ik ben blij dat de moeder hulp heeft gezocht, want thuis zagen zij een tevreden meisje dat zelfstandig kon slapen en zichzelf prima kon vermaken. Precies daarom vond ik het belangrijk om in te checken met de moeder. Om haar in eerste instantie gerust te stellen en te vertellen dat haar dochter het enorm goed doet en ze absoluut niet te veel is als slapen even wat lastiger is. Hiernaast hebben we alles besproken inclusief wat er nou precies gebeurt rondom (en voor) het slaapmoment op de opvang.

Mijn eerste advies: leg haar eerder in bed

Een van de eerste dingen die ik adviseerde, was om haar op de opvang eerder naar bed te brengen. Als een kindje al oververmoeid raakt voordat het slaapmoment überhaupt begint, wordt zelfstandig inslapen alleen maar moeilijker.

Zeker in een opvangomgeving, waar gedurende de dag veel meer prikkels zijn dan thuis, kan een kindje soms eerder toe zijn aan rust.

Wacht je totdat een kindje volledig op is, dan kan het lijken alsof het kindje “niet kan slapen op de opvang”, terwijl de timing misschien simpelweg niet goed aansluit.

Probeer zoveel mogelijk herkenning te creëren

Mijn tweede advies was om niet twee compleet verschillende slaapwerelden te creëren. Thuis was er inmiddels een ritme dat goed werkte. Haar dochter kende haar slaapzak, knuffeltje en white noise en wist thuis zelfstandig in haar bed in slaap te vallen. Dus waarom zouden we op de opvang ineens een totaal andere manier van inslapen aanleren? Natuurlijk hoeft het schema niet tot op de minuut hetzelfde te zijn. Dat is op een opvanggroep vaak helemaal niet realistisch. Maar hoe meer herkenning en voorspelbaarheid je kunt creëren, hoe makkelijker een kindje vaak begrijpt wat er van hem of haar wordt verwacht.

De kinderwagen niet meer als standaardoplossing

Dit was mijn belangrijkste advies. Wanneer een kindje iedere keer uit bed wordt gehaald zodra slapen even moeilijk is en vervolgens in de kinderwagen in slaap wordt gewiegd, krijgt het eigenlijk weinig gelegenheid om te oefenen met slapen in het bedje op de opvang. De wagen kan natuurlijk een fijne noodoplossing zijn en een mislukt dutje hoeft niet te betekenen dat je een kindje vervolgens uren oververmoeid wakker houdt. Maar er zit een verschil tussen een noodoplossing en de standaardmanier waarop een kindje uiteindelijk in slaap wordt gebracht. Mijn advies was daarom, blijf het bedje als uitgangspunt gebruiken en zet de wagen alleen in wanneer het echt nodig is.

En toen gebeurde er iets interessants...

Na het gesprek met de opvang kreeg ik een update. Ze hadden mijn adviezen toegepast: haar dochter werd eerder naar bed gebracht, ze probeerden het ritme van thuis beter te volgen en de kinderwagen werd niet meer standaard ingezet. Twee opvangdagen achter elkaar deed ze alle dutjes in haar bedje.

Dat veranderde eigenlijk meteen de uitgangspositie van het gesprek. Want ineens was duidelijk dat ze het wel kon. Tijdens het gesprek hebben de ouders vervolgens uitgelegd wat thuis werkte en welke aanpak hielp. De opvang bood daarnaast excuses aan voor het gevoel dat bij de ouders was ontstaan rondom hun dochter. Uiteindelijk waren er helemaal geen harde afspraken nodig. Daar was ik heel blij om en de moeder natuurlijk ook.

Waarom ik dit verhaal deel

Ik weet uit eigen ervaring hoe hard pedagogisch medewerkers werken en hoeveel verschillende behoeftes er tegelijkertijd op een groep samenkomen. Maar ik weet óók hoe belangrijk het is om als ouder het gesprek aan te gaan wanneer je merkt dat iets structureel niet werkt voor jouw kindje. Een kindje dat thuis goed slaapt en op de opvang ineens veel moeite heeft met slapen, is niet automatisch een kindje dat “moeilijk slaapt”. Kijk vooral goed naar de omstandigheden.

Hoe laat wordt het dutje aangeboden? Hoe wordt je kindje naar bed gebracht? Wat gebeurt er wanneer hij of zij begint te huilen? Wordt er voldoende tijd gegeven om tot rust te komen? En wat wordt er vervolgens ingezet als het niet direct lukt?

Vaak zit de oplossing in het creëren van voldoende rust, herkenning en gelegenheid om een vaardigheid die thuis al aanwezig is óók op de opvang te gebruiken.

Mijn tip voor het gesprek met de opvang

Ga zo’n gesprek vooral niet in vanuit: jullie doen het verkeerd. Vertel wat je thuis ziet en wat daar aantoonbaar goed werkt. Vraag vervolgens hoe een slaapmoment op de opvang precies verloopt en kijk samen welke onderdelen daarvan ook binnen de groep haalbaar zijn. Je hoeft thuis en opvang niet identiek te maken. Maar hoe meer jullie als ouders en Pedagogisch Medewerkers naast elkaar kunnen staan in plaats van tegenover elkaar, hoe makkelijker het wordt om samen te zoeken naar wat jouw kindje nodig heeft.

Liefs,

Manou
Slaapmutsje Amsterdam

Maar vaak zie ik in de praktijk iets misgaan. Want wakkertijden zijn ontzettend waardevol... zolang je begrijpt waarvoor ze bedoeld zijn. Ze zijn namelijk geen vaste regels, maar mogen worden ingezet als hulpmiddel.

Wat zijn wakkertijden eigenlijk?

Een wakkertijd is de periode dat een kindje wakker is tussen twee slaapmomenten. Tijdens die periode bouwt het lichaam langzaam steeds meer slaapdruk op. Zodra die slaapdruk groot genoeg is, wordt in slaap vallen makkelijker. Leg je je kindje te vroeg in bed? Dan is er vaak nog onvoldoende slaapdruk opgebouwd en kan het lastig zijn om in slaap te vallen. Wacht je juist te lang? Dan kan oververmoeidheid ontstaan. Juist een oververmoeid kindje heeft vaak meer moeite met ontspannen, valt lastiger in slaap en wordt soms juist weer eerder wakker. Daarom zijn wakkertijden zo’n fijne leidraad.

Ze helpen je om ongeveer te bepalen wanneer een kindje toe is aan het volgende dutje.

Wakkertijden veranderen voortdurend

In de eerste maanden veranderen wakkertijden ontzettend snel. Een pasgeboren baby kan vaak maar kort wakker blijven. Naarmate je kindje ouder wordt, worden de wakkertijden steeds langer en neemt de totale hoeveelheid slaap overdag langzaam af. Dat betekent ook dat een schema dat vorige maand perfect werkte, ineens niet meer aansluit.

Slaap ontwikkelt zich namelijk voortdurend.

Wat als mijn kindje de wakkertijd niet haalt?

Ook hoor ik dit soort vragen dagelijks. “Mijn dochter van acht maanden wordt na twee uur al ontzettend moe. Moet ik haar dan toch nog een halfuur wakker houden?” Het antwoord hier is en blijft nee, zie de aangegeven wakkertijden als een gemiddelde. Wanneer jouw kindje steeds iets eerder moe wordt, kun je proberen de wakkertijd geleidelijk op te bouwen. Denk bijvoorbeeld aan stapjes van ongeveer 10 tot 15 minuten per paar dagen. Zo geef je je kindje rustig de tijd om te wennen aan iets langere periodes wakker zijn. Maar probeer niet koste wat kost een bepaalde tijd te halen wanneer je kindje overduidelijk oververmoeid raakt.

Vanaf ongeveer 8 maanden verandert er iets

Tot ongeveer 7 à 8 maanden zijn wakkertijden vaak een goede leidraad. Vanaf ongeveer 8 maanden verandert dat langzaam. Veel baby’s maken in deze periode de overgang van drie naar twee dutjes. Daardoor ontstaan er steeds meer vaste slaapmomenten gedurende de dag. Ik kijk vanaf deze leeftijd daarom niet alleen meer naar de tijd sinds het vorige dutje, maar ook naar vaste momenten waarop het lichaam van nature slaap verwacht. Juist daardoor zie je dat veel baby’s baat hebben bij meer voorspelbaarheid.

De 2-3-4 methode

Rond de overgang van drie naar twee dutjes kan de bekende 2-3-4 methode een fijn hulpmiddel zijn. Het principe is eenvoudig. Na het wakker worden houd je ongeveer 2 uur aan tot het eerste dutje. Na het wakker worden uit het ochtenddutje houd je ongeveer 3 uur aan tot de middagdut en na het wakker worden uit de middagdut houd je ongeveer 4 uur aan tot bedtijd. Voor veel gezinnen geeft dit een fijne structuur en helpt het om de overgang naar twee dutjes soepeler te laten verlopen.

Maar ook de 2-3-4 methode is geen vaste regel

Net als gewone wakkertijden is ook de 2-3-4 methode een hulpmiddel. Maar stel dat jouw kindje om 05.30 uur al wakker wordt. Wanneer je dan alleen de 2-3-4 methode volgt, zou het eerste dutje al rond 07.30 uur plaatsvinden, terwijl je juist daarmee het vroege wakker worden onbedoeld in stand kunt houden.

Daarom adviseer ik bij baby’s ouder dan ongeveer 8 maanden meestal om het ochtenddutje niet vóór 09.00 uur te starten.

Ook de duur van de dutjes blijft belangrijk. Een heel lang ochtenddutje kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat de middagdut korter wordt of dat er aan het einde van de dag onvoldoende slaapdruk overblijft. De 2-3-4 methode werkt daarom het beste binnen een passend dagschema.

Gemiddelde wakkertijden per leeftijd

Hoewel ieder kindje anders is, kun je onderstaande tijden als leidraad gebruiken.

Read more

Nachtvoedingen per leeftijd: wat kun je verwachten?

Er verandert gedurende het eerste levensjaar ontzettend veel. Zeker de eerste maanden zijn nachtvoedingen nog heel normaal. Vanaf ongeveer 8 maanden kun je, wanneer je kindje gezond is, goed groeit en overdag voldoende voeding binnenkrijgt, wat kritischer gaan kijken naar het aantal nachtvoedingen. Sommige baby’s hebben nog één nachtvoeding nodig, terwijl andere baby’s zonder kunnen. In deze periode krijgt vaste voeding bovendien geleidelijk een grotere plek naast borst- of flesvoeding.

Wordt je kindje iedere nacht op ongeveer hetzelfde tijdstip wakker en kan hij alleen met een fles of borst weer verder slapen? Dan vind ik het interessant om te onderzoeken of er nog sprake is van echte honger of dat gewenning en een slaapassociatie inmiddels een grotere rol spelen. Op deze leeftijd kan voeding verweven zijn geraakt met troost en opnieuw inslapen. Maar ook hier geldt dat leeftijd alleen nooit het hele verhaal vertelt.

Heeft mijn baby nog een nachtvoeding nodig?

Sommige baby’s geven het eigenlijk zelf aan. Ze gaan steeds langere blokken slapen, worden op een gegeven moment niet meer wakker voor hun gebruikelijke voeding en ineens realiseer je je ‘s ochtends: hé, we hebben vannacht helemaal niet gevoed. Ideaal natuurlijk, maar lang niet ieder kindje stopt vanzelf. Voeding is fijn. Het biedt nabijheid, werkt kalmerend en kan een heel effectieve manier zijn om snel weer in slaap te vallen. Het is daarom helemaal niet vreemd dat een baby die gewend is om ‘s nachts een voeding te krijgen daar niet uit zichzelf mee stopt. Ieder kindje is natuurlijk anders en jij kent je kleine het best, maar over het algemeen geldt dat je vanaf ongeveer 8 maanden kritischer mag kijken naar de nachtvoedingen.

Bij twijfel over groei of voedingsbehoefte zou ik altijd eerst overleggen met het consultatiebureau.

Hoe kun je nachtvoedingen geleidelijk afbouwen?

Wanneer je hebt besloten dat een nachtvoeding kan worden afgebouwd, ben ik groot voorstander van een geleidelijke aanpak. Je hoeft niet per se van iedere nacht een volledige fles naar vannacht helemaal niets. Bij een kindje van bijvoorbeeld 6–8 maanden kan het doel eerst zijn om van meerdere nachtvoedingen naar één voeding te gaan. Bij een ouder kindje van bijvoorbeeld 8–12 maanden kan het, afhankelijk van groei en voedingsinname, gaan om het geleidelijk afbouwen van die laatste nachtvoeding.

Er zijn twee manieren die ik graag gebruik.

Read more

Wat verandert er rond 4 maanden?

Rond de leeftijd van vier maanden begint slaap zich verder te ontwikkelen. De slaap krijgt steeds meer structuur en je kindje gaat duidelijkere slaapcycli doorlopen. Daardoor kan ook zichtbaarder worden hoe je kindje gewend is geraakt om in slaap te vallen.

Stel dat je baby iedere avond volledig slapend vanuit jouw armen in bed wordt gelegd. Wanneer hij later tussen twee slaapcycli even wakker wordt, kan hij ineens merken dat jij er niet meer bent en dat hij in zijn eigen bedje ligt. Sommige baby’s slapen vervolgens probleemloos verder, maar veel kindjes hebben opnieuw dezelfde hulp nodig waarmee ze aan het begin van de nacht in slaap zijn gevallen. Dat is vaak het moment waarop de manier van inslapen invloed begint te krijgen op de rest van de slaap.

Van slapend naar wakker wegleggen: maak de stap kleiner

Wat ik vaak zie, is dat ouders in één keer van volledig in slaap wiegen naar helemaal wakker in bed leggen willen gaan. Dat is voor sommige baby’s simpelweg een te grote overgang.

Je kunt de hulp ook geleidelijk afbouwen. Wordt je kindje bijvoorbeeld normaal tien minuten gewiegd totdat hij volledig slaapt? Probeer dan eerst eens te stoppen wanneer hij heel ontspannen en slaperig is. Gaat dat goed? Dan kun je het wiegen na verloop van tijd iets eerder stoppen. Hetzelfde geldt voor een kindje dat altijd tijdens de borst of fles in slaap valt. Je kunt proberen de voeding steeds iets eerder af te ronden en daarna het slaapritueel af te maken. Zo verschuift het daadwerkelijke moment van inslapen langzaam richting het bedje.

De timing maakt enorm veel verschil

De timing is een ontzettend belangrijk onderdeel. Je kunt namelijk een prachtige aanpak hebben, maar als je baby op het verkeerde moment naar bed gaat, wordt wakker wegleggen ineens een stuk moeilijker. Leg je je kindje te vroeg neer? Dan is er misschien nog onvoldoende slaapdruk. Wacht je te lang? Dan kan oververmoeidheid ervoor zorgen dat ontspannen juist moeilijker wordt. Kijk daarom niet alleen naar de klok, maar ook naar de leeftijd, het dagschema en de signalen van jouw kindje. Soms ligt het probleem helemaal niet bij het zelfstandig inslapen, maar simpelweg bij de timing.

Een voorspelbaar slaapritueel helpt

Voordat je verwacht dat je kindje zelf tot rust komt in bed, wil je het lichaam eigenlijk al vertellen dat hij in ontspanningsmodus mag komen. Daarom ben ik groot voorstander van een herkenbaar slaapritueel. Het hoeft absoluut geen uitgebreid ritueel van een halfuur te zijn. Overdag mag dit zo’n 10-15 minuten duren en ‘s avonds wat uitgebreider. Juist de herhaling maakt het waardevol. Dezelfde stappen worden herkenningspunten die je kindje helpen begrijpen wat er gaat gebeuren.

Wat als mijn baby begint te huilen?

Dan hoef je zelfstandig inslapen niet ineens belangrijker te maken dan de behoefte van jouw kindje. Blijf erbij, praat zacht en rustig, leg een hand op je kindje of gebruik bijvoorbeeld zachtjes shh-pat: ritmisch sussen en aanraken om je kindje te helpen ontspannen. Raakt je baby echt overstuur? Dan mag je hem natuurlijk oppakken, reguleren en opnieuw proberen.

Responsief reageren en oefenen met zelfstandig inslapen kunnen prima naast elkaar bestaan.

Je hoeft niet te kiezen tussen nabijheid en zelfstandigheid.

Moet je direct reageren op ieder geluidje?

Ook hier zit nuance in. Niet ieder geluid betekent dat je kindje hulp nodig heeft. Baby’s kunnen rondom het inslapen behoorlijk bewegen, mopperen en geluid maken. Soms zie je dat ouders bij het eerste geluid direct ingrijpen, terwijl hun kindje eigenlijk bezig was zelf een comfortabele positie te vinden. Wanneer je baby rustig is en niet overstuur raakt, kun je daarom best heel even kijken wat er gebeurt. Misschien vindt hij zelf zijn rust. Loopt de spanning juist op? Dan bied je natuurlijk ondersteuning.

Plan hier een gratis kennismaking

Mijn belangrijkste advies is om van wakker wegleggen geen doel te maken dat je op een bepaalde leeftijd moet hebben bereikt. Zie het als een ontwikkeling. Bij de newbornfase kan de focus vooral liggen op voldoende slaap, nabijheid en regulatie en naarmate je kindje ouder wordt, kun je langzaam bewegen naar steeds iets minder hulp en meer ruimte om zelf in slaap te vallen. Hoeveel tijd daarvoor nodig is, verschilt enorm per kindje. Hulp hierbij nodig?

Tot slot

Vooral in de eerste maanden is het heel normaal dat jouw kindje veel hulp nodig heeft om tot rust te komen. Wanneer jullie eraan toe zijn, kunnen jullie steeds wat meer ruimte creëren om het daadwerkelijke inslapen in het bedje te laten plaatsvinden. Niet door alle hulp ineens weg te halen, maar door jouw ondersteuning stap voor stap aan te passen aan wat je kindje inmiddels zelf kan.

Zelfstandig leren slapen betekent voor mij namelijk niet dat je kindje het alleen moet doen.

Liefs,

Manou
Slaapmutsje Amsterdam

Waarom ik vanaf deze leeftijd meer naar de klok kijk

In de eerste maanden zijn wakkertijden een ontzettend fijne leidraad. Maar vanaf ongeveer 8 maanden adviseer ik ouders vaak om langzaam wat meer structuur in vaste slaapmomenten te brengen. Een voorbeeld hiervan is het ochtenddutje. Wanneer een kindje vroeg wakker wordt, bijvoorbeeld om 05.30, voelt het misschien logisch om het eerste dutje ook naar voren te halen.

Maar hierdoor kan het vroege wakker worden juist onbedoeld onderdeel worden van het ritme.

Daarom probeer ik vanaf deze leeftijd het ochtenddutje meestal niet vóór ongeveer 09.00 uur aan te bieden. Ook de middagdut probeer ik zoveel mogelijk rond een vast moment te houden, bijvoorbeeld rond 12.30 of 13.00 uur. Natuurlijk kijk je altijd naar je kindje. Maar het doel is dat je niet iedere dag het volledige schema laat verschuiven op basis van één slechte nacht of een vroeg wakker moment. Juist die voorspelbaarheid kan helpen om de biologische klok steeds beter te ondersteunen.

De overgang van 3 naar 2 dutjes

Tussen de 8 en 12 maanden zien we vaak dat het derde dutje langzaam verdwijnt. Het namiddagdutje wordt steeds moeilijker. Je kindje valt niet meer in slaap, het dutje wordt steeds korter of je merkt dat bedtijd hierdoor juist steeds later komt te liggen.

Wanneer het ochtenddutje en de middagdut goed zijn verlopen, is het derde dutje meestal niet meer nodig. Je kunt bedtijd dan eventueel iets vervroegen. Maar ik hoor je al denken, wat als de dag helemaal anders loopt? Stel, het ochtenddutje duurt maar twintig minuten of de middagdut valt volledig in duigen, dan hoef je niet koste wat kost tot 19.00 uur door te trekken. Je kunt in zo’n situatie proberen om je kindje tussen ongeveer 16.00 en 17.00 uur nog een kort slaapmoment aan te bieden. Zie dit echt als een overbruggingsdutje om oververmoeidheid richting bedtijd te voorkomen. Lukt dat niet? Dan kan een vroegere bedtijd een betere keuze zijn.

Mijn voorbeeldroutine voor 8–12 maanden

Een dag zou er bijvoorbeeld als volgt uit kunnen zien:

Read more

Als je onderstaand artikel hebt gelezen, weet je inmiddels dat vroeg wakker worden zelden zomaar ontstaat.

Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Sommige kinderen zijn nu eenmaal vroege vogels. Maar in de praktijk zie ik dat er vaak een duidelijke oorzaak achter schuilgaat. Ik wil je in dit artikel meenemen in de vijf oorzaken die ik het vaakst zie. Niet omdat je daarna direct een wonderoplossing hebt, maar omdat je veel gerichter kunt kijken naar wat er bij jouw kindje speelt. Want de oplossing voor een kindje dat wakker wordt door een slaapassociatie is heel anders dan de oplossing voor een kindje waarvan het dagschema niet meer aansluit.

Hoeveelheid slaap

Hieronder vind je de gemiddelde slaapduur en slaapgedrag per leeftijd (0-2). Deze tabel laat goed zien dat er enorm verschil kan zitten in de hoeveelheid slaap die kindjes nodig hebben, zelfs al hebben ze dezelfde leeftijd.

Read more

Eerst even dit…

Voordat we verder gaan, is het goed om onderscheid te maken tussen vroeg wakker worden en een normale ochtend. Als slaapcoach spreek ik meestal van een ‘early bird’ wanneer een kindje structureel tussen 04.00 en 06.00 uur wakker wordt en de dag ook echt begint.

Wordt jouw kindje rond 06.15 of 06.30 uur wakker? Dan kan dat, afhankelijk van de leeftijd en de totale hoeveelheid slaap, nog heel normaal zijn. Natuurlijk voelt dat soms nog steeds vroeg (zeker als jij liever nog even blijft liggen), maar biologisch gezien valt dat voor veel kinderen binnen een gezond ochtendritme. Dat onderscheid is belangrijk. Want niet iedere vroege ochtend betekent automatisch dat er een slaapprobleem is.

Waarom juist de vroege ochtend zo kwetsbaar is

Dat heeft alles te maken met onze biologische klok. Aan het begin van de nacht is de aanmaak van melatonine hoog. Dit hormoon helpt ons om diep te slapen. Naarmate de nacht vordert, neemt de hoeveelheid melatonine langzaam af. Tegelijkertijd begint het lichaam steeds meer cortisol aan te maken. En hoewel cortisol vaak een negatieve naam heeft, is het ook het hormoon dat ervoor zorgt dat we ‘s ochtends wakker worden en energie krijgen om aan de dag te beginnen. Daardoor wordt de slaap richting de ochtend steeds lichter.

Waar je kindje om 22.00 uur misschien dwars door een dichtslaande deur heen slaapt, kan een vogel buiten om 05.30 uur voldoende zijn om wakker te worden.

Wakker worden is niet hetzelfde als opstaan

Alle kinderen worden gedurende de nacht meerdere keren kort wakker. Ook volwassenen doen dat, alleen herinneren wij ons dat meestal niet. Het verschil zit hem niet in het wakker worden zelf, maar in wat er daarna gebeurt. Sommige kinderen draaien zich nog een keer om, zoeken hun knuffel op en slapen weer verder. Andere kinderen zijn op dat moment nét iets afhankelijker geworden van hulp. Bijvoorbeeld doordat ze gewend zijn geraakt aan een speen, een flesje, een hand op hun buik of de aanwezigheid van een ouder.

Juist in de vroege ochtend, wanneer de slaap het lichtst is, wordt dat verschil vaak zichtbaar.

Waarom een latere bedtijd meestal averechts werkt

Dit is misschien wel het grootste misverstand dat ik tijdens een Check-in consult tegenkom. Heel veel ouders proberen een latere bedtijd en denken dat hun kleine dan ook langer zal uitslapen. Maar helaas is dit niet het geval.

Kinderen die structureel te laat naar bed gaan, bouwen vaak juist te veel slaapdruk op. Op een gegeven moment maakt het lichaam meer cortisol aan om wakker en alert te blijven. Daardoor lijkt een kindje soms juist energieker te worden, terwijl het lichaam eigenlijk al oververmoeid is. Met als gevolg dat de vroege ochtend nog kwetsbaarder wordt. Dat betekent natuurlijk niet dat een eerdere bedtijd altijd de oplossing is. Het laat vooral zien dat vroeg wakker worden bijna nooit met één simpele aanpassing op te lossen is.

De oorzaak ligt vaak ergens anders

Wanneer ouders mij vertellen dat hun kindje altijd vroeg wakker wordt, stel ik vaak een combinatie van de volgende vragen: hoe verlopen de dutjes? Past het dagschema nog bij de leeftijd? Hoeveel slaap krijgt je kindje overdag? Zijn er slaapassociaties en hoe ziet de slaapomgeving eruit? Is er sprake van een ontwikkelingssprong of verlatingsangst?

Juist daar vinden we vaak de verklaring. Eigenlijk zie ik steeds dezelfde oorzaken terugkomen. Namelijk:

• Je kindje kan nog niet zelfstandig opnieuw in slaap vallen tussen slaapcycli

• De slaapomgeving geeft signalen dat de dag begonnen is

• Honger, voeding of een gewoonte rondom nachtvoedingen speelt een rol

• Het dagschema sluit niet meer goed aan bij de leeftijd

• Je kindje krijgt overdag juist te veel of te weinig herstellende slaap

Wanneer je eenmaal weet welke oorzaak bij jullie speelt, wordt het ineens veel makkelijker om gericht iets te veranderen.

Tot slot

Ik hoop dat dit artikel je vooral laat zien dat vroeg wakker worden zelden zomaar ontstaat en dat er iets aan te doen is. Achter zo’n vroege ochtend schuilt vaak een oorzaak en juist die oorzaak bepaalt welke aanpak uiteindelijk het beste werkt.

In het vervolgartikel, exclusief voor leden van de Slaapmutsje Club, neem ik je mee in de vijf meest voorkomende oorzaken van vroeg wakker worden die ik blijf tegenkomen. We duiken dieper in de rol van slaapassociaties, de slaapomgeving, voeding, het dagschema en de hoeveelheid herstellende slaap die nodig is. Ook deel ik welke signalen mij helpen om de oorzaak te achterhalen en waarom sommige adviezen op internet juist averechts kunnen werken.

Wil je liever direct zelf aan de slag? Dan duiken we in mijn Masterclass Vroeg Wakker nog dieper in dit onderwerp.

Masterclass Vroeg Wakker

Daar bespreek ik stap voor stap de drie methodes die ik het meest gebruik, zodat je niet alleen begrijpt waarom je kindje vroeg wakker wordt, maar ook welke aanpak het beste past bij jullie situatie.

Liefs,

Manou
Slaapmutsje Amsterdam

Na het lezen van onderstaand artikel, begrijp je waarschijnlijk dat ik helemaal niet tegen de inzet van een speentje ben.

Een speen kan een ontzettend fijn hulpmiddel zijn en veel rust geven, zeker in de eerste maanden. Maar daarna kan het speengebruik de slaapkwaliteit in de weg gaan zitten, zeker wanneer de speen een te belangrijke functie krijgt.

De drie fases van speengebruik

In de praktijk zie ik grofweg drie fases.

Fase 1: De speen als hulpmiddel (0 tot 3 maanden)

In deze eerste periode is de speen vaak precies waarvoor hij bedoeld is.

Je baby heeft een sterke natuurlijke zuigbehoefte en kan zichzelf nog nauwelijks reguleren. De speen helpt om te ontspannen, biedt troost en kan het inslapen gemakkelijker maken. Vaak zie je dat een baby sneller rustig wordt, makkelijker in slaap valt en de speen nog niet bewust kwijtraakt.

In deze fase is er meestal nog geen sprake van afhankelijkheid. De speen is simpelweg een hulpmiddel en daar is helemaal niets mis mee.

Fase 2: De speen als gewoonte (4 tot 7 maanden)

Vanaf ongeveer vier maanden verandert er veel. Je baby wordt zich steeds bewuster van de omgeving en van de manier waarop hij of zij in slaap valt. De speen wordt daardoor steeds vaker onderdeel van het inslaapritueel.

Je merkt misschien dat je baby moeilijker in slaap valt zonder speen, wakker wordt zodra de speen uit de mond valt of dat jij hem steeds vaker moet teruggeven. Ook dit hoeft nog geen probleem te zijn. Maar het is wel een mooi moment om bewust na te denken over hoe je de speen wilt blijven gebruiken.

Fase 3: De speen als afhankelijkheid (vanaf 7 maanden)

Dit is vaak de fase waarin ouders aan de bel trekken. Je kindje heeft inmiddels geleerd dat de speen onderdeel is van in slaap vallen en weet nog niet hoe hij zonder die speen opnieuw in slaap kan komen. Daardoor zie je bijvoorbeeld dat je kindje meerdere keren per nacht wakker wordt voor de speen, niet zelfstandig verder kan slapen en jij steeds vaker nodig bent om de nachtrust weer op gang te helpen.

Niet omdat je kindje ineens slechter slaapt, maar omdat de speen inmiddels onderdeel is geworden van de manier waarop hij of zij in slaap valt.

Wanneer wordt de speen meer onrust dan rust?

Wanneer je merkt dat je de speen meerdere keren per nacht teruggeeft, je kindje hem overdag voortdurend nodig heeft of de speen eigenlijk standaard wordt aangeboden bij iedere vorm van onrust, dan is het goed om eens stil te staan bij de rol die de speen inmiddels heeft gekregen.

De nadelen van langdurig speengebruik

Hoewel een speen dus veel voordelen heeft, zijn er ook een aantal redenen waarom je hem uiteindelijk wilt afbouwen. Wanneer een kindje een groot deel van de dag met een speen rondloopt, kan dit invloed hebben op de ontwikkeling van de mondmotoriek.

Daarnaast kan langdurig speengebruik effect hebben op de stand van het gebit. Denk bijvoorbeeld aan een overbeet of veranderingen in de stand van de kaak. Ook op het gebied van spraak zie je soms gevolgen. Sommige kinderen gaan slissen of hebben moeite met bepaalde klanken doordat de mond en tong zich anders ontwikkelen.

Tot slot zie ik regelmatig dat de speen de vaste manier wordt om emoties te reguleren. Iedere vorm van spanning, verdriet of frustratie wordt automatisch opgelost met de speen. Terwijl kinderen uiteindelijk ook mogen leren dat emoties er mogen zijn en dat er meerdere manieren zijn om weer tot rust te komen. Dat betekent natuurlijk niet dat je de speen direct moet afpakken. Wel is het een mooie reden om na te denken over het moment waarop jullie afscheid willen nemen.

Drie keuzes die je als ouder hebt

Read more

Waarom baby’s zo’n sterke behoefte hebben om te zuigen

Zuigen is één van de eerste reflexen waarmee baby’s worden geboren. Het is letterlijk nodig om te kunnen overleven. Zonder deze reflex zouden baby’s niet kunnen drinken.

Maar zuigen doet veel meer dan alleen voeding binnenkrijgen. Tijdens het zuigen worden hormonen aangemaakt die zorgen voor ontspanning, veiligheid en comfort. Daarnaast activeert zuigen het deel van het zenuwstelsel dat verantwoordelijk is voor rust en herstel. De hartslag daalt, de ademhaling wordt rustiger en het lichaam schakelt langzaam over naar ontspanning. Dat verklaart ook waarom veel baby’s zichtbaar kalmeren zodra ze een speen krijgen.

Wanneer een speen juist extra helpend kan zijn

Een speen kan namelijk veel voordelen hebben. Hij kan helpen bij het reguleren van emoties, troost bieden tijdens spannende momenten en sommige baby’s vallen er makkelijker mee in slaap. Ook tijdens een autorit, vaccinatie of een ziekenhuisopname kan een speen veel comfort geven.

Dat betekent overigens niet dat ieder kindje een speen nodig heeft. Sommige baby’s hebben nauwelijks behoefte aan zuigen en laten de speen vanaf het begin al links liggen. Ook dat is helemaal normaal. Sommige kinderen lijken dus weinig behoefte te hebben aan zuigen, terwijl anderen er juist veel baat bij hebben. Dat zien we bijvoorbeeld regelmatig bij baby’s die prematuur geboren zijn, kinderen met reflux, eczeem of veel darmkrampjes. Ook na een ziekenhuisopname of in een periode waarin een kindje lichamelijk niet lekker in zijn vel zit, kan een speen veel rust geven.

In zulke situaties adviseer ik ouders meestal juist niet om de speen direct af te bouwen.

Eerst moet het lichamelijke ongemak onder controle zijn. Pas daarna kijken we of de speen nog steeds nodig is.

Wanneer wordt een speen een slaapassociatie?

Hier zit precies het punt waarop veel ouders vastlopen. Een speen is namelijk niet het probleem. Het probleem ontstaat wanneer een kindje afhankelijk wordt van de speen om iedere keer opnieuw in slaap te kunnen vallen.

In het begin merk je daar vaak weinig van. Je legt je kindje in bed, geeft de speen en hij slaapt heerlijk. Maar naarmate baby’s ouder worden, worden ze zich steeds bewuster van hun omgeving. Ze worden tussen slaapcycli kort wakker, ontdekken dat de speen verdwenen is en kunnen vervolgens nog niet zelfstandig verder slapen omdat ze opnieuw dezelfde omstandigheden nodig hebben als waarmee ze in slaap vielen.

Wordt mijn kindje wakker door de speen?

Veel ouders denken dat de speen ervoor zorgt dat hun kindje wakker wordt. In werkelijkheid worden alle kinderen ‘s nachts meerdere keren kort wakker tussen slaapcycli. Dat is volkomen normaal. Het verschil zit hem erin wat er daarna gebeurt. Een kindje dat zelfstandig verder kan slapen, draait zich om en slaapt weer door. Een kindje dat afhankelijk is geworden van de speen, merkt dat deze weg is en heeft hulp nodig om opnieuw in slaap te vallen.

De speen veroorzaakt het wakker worden dus meestal niet, maar bepaalt wel of een kindje zelfstandig weer verder kan slapen.

Hoe weet je of de speen echt het probleem is?

Als slaapcoach kijk ik altijd naar het totaalplaatje. Een paar vragen die je jezelf kunt stellen zijn: Wordt de speen alleen gebruikt bij het inslapen of ook de hele dag? Wordt je kindje meerdere keren per nacht wakker omdat jij de speen terug moet geven? Kan je kindje zichzelf troosten? Past het dagschema nog bij de leeftijd? Zijn er andere slaapassociaties aanwezig?

Vaak blijkt dat niet de speen zelf het grootste probleem is, maar dat meerdere factoren samen zorgen voor onrust.

Mijn belangrijkste advies

Voel je als ouder vooral niet schuldig als jouw kindje een speen gebruikt. Ik zie regelmatig ouders die bang zijn dat ze iets verkeerd hebben gedaan. Dat is helemaal niet nodig.

Een speen is geen goede of slechte keuze. Het is een hulpmiddel.

Zoals met ieder hulpmiddel geldt, soms helpt het enorm en soms is het moment gekomen om afscheid te nemen. De kunst zit hem in herkennen wanneer de speen nog een functie heeft en wanneer hij juist onrust begint te veroorzaken.

Tot slot

Misschien herken je jezelf in dit verhaal en geef je de speen inmiddels meerdere keren per nacht terug, of twijfel je juist of jouw kindje er al klaar voor is om afscheid te nemen van de speen.

In het vervolgartikel, exclusief voor leden van de Slaapmutsje Club, ga ik dieper in op de vragen die ik tijdens consulten het vaakst krijg. We kijken onder andere naar de drie fases van speengebruik en hoe je kunt herkennen of de speen nog een hulpmiddel is of inmiddels een slaapassociatie is geworden. Ook lees je meer over de mogelijke nadelen van langdurig speengebruik, wanneer ik ouders juist adviseer om nog even niet te stoppen en welke drie keuzes je hebt wanneer je merkt dat de speen meer onrust dan rust begint te geven.

Ben je na het lezen van deze artikelen tot de conclusie gekomen dat jouw kindje waarschijnlijk écht klaar is om de speen af te bouwen? Dan vind je in mijn Slaapgids Stoppen met de Speen een uitgebreide checklist waarmee je kunt beoordelen of dit het juiste moment is.

Slaapgids Stoppen met de Speen

Daarnaast deel ik mijn volledige stappenplan, verschillende afbouwmethodes en oplossingen voor de meest voorkomende uitdagingen tijdens het afbouwen.

Liefs,

Manou
Slaapmutsje Amsterdam

Het korte antwoord? Misschien. Maar heel vaak ook nog niet.

Juist tussen de 13 en 18 maanden verandert er namelijk ontzettend veel. Je kindje ontwikkelt zich razendsnel, begrijpt steeds meer van de wereld en ontdekt steeds beter welke invloed het zelf heeft op de omgeving. Veel kinderen zitten in deze periode midden in grote ontwikkelingssprongen en dat zien we regelmatig terug in de slaap. Dat maakt deze fase soms best verwarrend.

Wakkertijden blijven belangrijk, maar niet heilig

In de eerste maanden van het leven kijken we vaak sterk naar wakkertijden. Hoe lang een kindje wakker kan blijven is dan een belangrijke voorspeller voor hoe een dutje zal verlopen. Vanaf ongeveer 13 tot 14 maanden verandert dit langzaam. De wakkertijd blijft belangrijk, maar wordt niet langer de enige leidraad.

Voor kinderen tussen de 10 en 14 maanden zien we vaak een ritme gebaseerd op ongeveer 2 tot 2,5 uur wakker zijn in de ochtend, gevolgd door ongeveer 3 uur tot de middagdut en vervolgens ongeveer 4 uur tot bedtijd. Tussen de 14 en 18 maanden verschuift dit vaak richting een ritme van ongeveer 3-3-4 of 3,5-3,5-4.

Maar vanaf deze leeftijd zien we ook iets anders gebeuren. Wanneer de middagdut goed is gegaan en voldoende herstellende slaap bevatte, kunnen veel kinderen ineens veel langer wakker blijven dan ouders gewend zijn. Vier tot vierenhalf uur wakker zijn na de middagdut is op deze leeftijd helemaal niet gek. Juist daarom kijken we vanaf deze leeftijd steeds meer naar het totaalplaatje en niet alleen naar de klok.

Hoe was de nacht? Hoe verliep het dutje? Hoeveel slaap heeft je kindje de afgelopen dagen gehad? Hoe zit je kindje in zijn of haar vel?

Dat zijn vaak belangrijkere vragen dan of je precies op 3-3-4 uur wakkertijden zit.

Voorbeeldroutine voor 13 tot 18 maanden

Wil je het volledige artikel lezen inclusief voorbeeldroutine, voedingsmomenten, slaaproutine, slaapassociaties en praktische tips voor de overgang van twee naar één dutje? Word dan lid van de Slaapmutsje Club 🌙

Voor slechts €5 per maand krijg je toegang tot alle exclusieve content en groei je mee met iedere nieuwe fase van je kindje.

Read more

“Misschien is het tijd voor minder slaap?”

Maar toch is het antwoord vaak minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Voordat we kijken naar het afbouwen van dutjes, is het belangrijk om eerst te begrijpen hoe slaapdruk werkt. Want juist daar gaat het in deze fase vaak mis.

Slaapdruk: de basis van goed slapen

Gedurende de dag bouwt je kindje slaapdruk op. Op een bepaald moment bereikt deze slaapdruk een piek van vermoeidheid. Op dat moment ontstaat de natuurlijke drang om te slapen.

Wanneer er onvoldoende slaapdruk is opgebouwd, zal je kindje niet gemakkelijk in slaap vallen. Kinderen die nog niet lang genoeg wakker zijn geweest, hebben namelijk simpelweg nog onvoldoende slaapdrang opgebouwd en zijn nog niet moe genoeg om te gaan slapen. Maar ook het tegenovergestelde zien we minstens zo vaak gebeuren. Wanneer een kindje juist te lang wakker blijft en voorbij die piek van vermoeidheid gaat, maakt het lichaam cortisol aan. Hierdoor wordt een kindje juist alerter en actiever. Veel ouders herkennen dit als het moment waarop hun kindje opeens weer energie lijkt te hebben en bijna stuiterend de dag doorgaat. Hierdoor wordt oververmoeidheid regelmatig verward met energie. Wat eruitziet als energie, is regelmatig een kindje dat eigenlijk al veel te moe is.

Waarom oververmoeidheid vaak wordt verward met klaar zijn voor minder slaap

Slechte slaapkwaliteit uit zich dus vaker in onrustiger slapen, dutjes weigeren, vaker wakker worden tijdens de nacht en moeite hebben met inslapen. Bij oververmoeide kinderen zien we regelmatig dat slaapcycli minder goed worden afgerond. Kindjes worden bijvoorbeeld wakker bij de overgang van diepe slaap naar REM-slaap of van REM-slaap naar lichte slaap. Door de verhoogde hoeveelheid cortisol lijken ze vervolgens juist niet moe en weigeren ze soms zelfs hun dutjes volledig. Veel ouders trekken dan logischerwijs de conclusie dat het tijd is om een dutje af te bouwen.

In de praktijk blijkt echter vaak dat er helemaal geen sprake is van een kindje dat minder slaap nodig heeft, maar juist van een kindje dat meer herstellende slaap nodig heeft. Ik hoor dan vaak van ouders terug dat ze het echt geprobeerd hebben. Alleen zien we bij deze kinderen vaak dat er steeds meer onrust ontstaat (uitzonderingen daargelaten natuurlijk). Ze worden vaker wakker in de nacht, ontwikkelen nieuwe slaapassociaties zoals een flesje in de nacht of slapen alleen nog goed bij ouders in bed.

Dat is precies de reden waarom ik kritisch ben op het te snel afbouwen van dutjes.

Gemiddelde leeftijden voor dutjesovergangen

Hoewel ieder kindje zich ontwikkelt in zijn of haar eigen tempo, zien we gemiddeld de volgende overgangen:

• Van 0 tot ongeveer 6 maanden slapen de meeste baby’s drie tot vier dutjes

• Tussen de 6 en 8 maanden stappen de meeste kinderen over naar twee dutjes

• Tussen de 14 en 18 maanden vindt de overgang van twee naar één dutje meestal plaats

• Tussen de 2 en 3 jaar zien we vaak de overgang naar geen dutjes

Dit zijn natuurlijk richtlijnen en geen harde regels. Sommige kinderen zijn er eerder aan toe, terwijl anderen juist langer behoefte houden aan extra slaap.

Belangrijke leeftijden

Rond 12 maanden: vaak nog twee dutjes nodig

Rond de eerste verjaardag lijkt het regelmatig alsof kinderen geen twee dutjes meer nodig hebben. Het ochtenddutje wordt lastiger, bedtijd verschuift of een dutje wordt ineens geweigerd. Toch hebben de meeste kinderen op deze leeftijd nog echt behoefte aan twee slaapmomenten per dag. Mijn advies is daarom om beide dutjes voorlopig nog structureel te blijven aanbieden.

Rond 15 maanden: de wereld wordt steeds interessanter

Rond deze leeftijd verandert er ontzettend veel. Je kindje begrijpt steeds beter hoe de wereld werkt en gaat patronen ontdekken, reacties uitlokken en grenzen onderzoeken. Het is een periode van experimenteren en uitproberen. Deze ontwikkelingsfase zorgt regelmatig voor meer onrust rondom slaap.

Veel ouders denken op dit moment dat hun kindje klaar is voor één dutje, terwijl er vaak vooral sprake is van een ontwikkelingssprong. Mijn advies in deze fase is simpel, bij twijfel niet doen. Blijf beide dutjes voorlopig nog aanbieden en kijk hoe de situatie zich ontwikkelt.

Rond 18 maanden: vaak het moment van de echte overgang

Rond de leeftijd van 18 maanden zien we vaak een grote sprong in ontwikkeling. Niet alleen op het gebied van slaap, maar ook op cognitief, motorisch en taalkundig vlak. Veel kinderen stappen rond deze leeftijd daadwerkelijk over van twee naar één dutje per dag.

Probeer deze overgang bij voorkeur niet midden in een regressie of grote ontwikkelingssprong te maken. Vaak helpt het om eerst weer wat rust terug te laten keren voordat je het slaapritme aanpast.

Tot slot

Een geweigerd dutje betekent dus niet automatisch dat een kindje minder slaap nodig heeft. Vaak vertelt het totale plaatje ons veel meer dan één lastig slaapmoment. Kijk daarom niet alleen naar de leeftijd van je kindje, maar vooral naar de slaapkwaliteit, de nachten, het gedrag overdag en de totale hoeveelheid slaap die je kindje krijgt. En misschien nog wel het belangrijkste, bij twijfel is iets later afbouwen vaak makkelijker dan te vroeg.

Wanneer je merkt dat je kindje écht klaar is voor een dutjesovergang, zijn er grofweg twee manieren om deze aan te pakken. In de Masterclass Dutjes Afbouwen neem ik je stap voor stap mee in beide methodes, zodat je kunt kiezen wat het beste past bij jouw kindje en jullie gezin.

Masterclass Dutjes Afbouwen

Speciaal voor leden van de Slaapmutsje Club ontvang je met de code Dutjes10 tijdelijk 10% korting op de Masterclass Dutjes Afbouwen. Loop je vast in een dutjesovergang of twijfel je of jouw kindje er klaar voor is? Dan mag je me natuurlijk altijd een berichtje sturen, dan gaan we samen aan de slag en denk ik met je mee.

Liefs,

Manou
Slaapmutsje Amsterdam

Wat fijn dat je onderdeel bent geworden van de Slaapmutsje Club. Misschien volg je mij al een tijdje via Instagram, heb je een masterclass gevolgd of ben je op zoek naar meer rust en vertrouwen rondom slaap. Wat jouw reden ook is, je bent hier van harte welkom.

In de Slaapmutsje Club deel ik exclusieve content die je niet terugvindt op social media. Denk aan:

• Voorbeeldschema’s per leeftijd

• Verdiepende artikelen over slaap en ontwikkeling (slaapregressies, vroeg wakker worden, speengebruik, dutjes (afbouwen), nachtvoeding (afbouwen), zelfstandig leren doorslapen & nog veel meer)

• Een maandelijkse Q&A waarin ik de meestgestelde vragen van ouders beantwoord

• Praktische tips die je direct kunt toepassen

• Exclusieve korting op masterclasses en nieuwe producten

Mijn doel is om ouders meer kennis, vertrouwen en rust te geven rondom slaap, op een liefdevolle en pedagogisch onderbouwde manier. Want slaap is geen exacte wetenschap en ieder kindje ontwikkelt zich in zijn of haar eigen tempo.

Ik kijk ernaar uit om jullie hier verder te helpen.

Liefs,

Manou Zwolle

Eigenaar Slaapmûtsje Amsterdam